Magistral neft quvurlarini korroziyaga qarshi himoya qoplamalar parametrlarning ratsional qiymatlarini aniqlash

kirish va chiqish parametrlariga bo‘lindi: Kiruvchi parametrlar: X1– Korroziya tezligi (g/m2 soat). X2–HCl konsentratsiyasi (%). “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 27 Техника, технология и оборудование X3– Korroziyaga qarshi kompozitsiyaning quritish vaqti (min). Chiquvchi parametr: У1- Korroziyadan himoyalash foizi (%) chiqish parametri sifatida qabul qilindi. 1-jadval. 1-tajribaning rejalashtirish sharti № Omilning nomi, belgisi Kodlashtirilgan belgisi Faktorning haqiqiy qiymati O‘zgarish oralig‘i -1 0 +1 1 Korroziya tezligi (g/m2 soat). x1 28 32 36 4 2 HCl konsentratsiyasi (%). x2 21 23 25 2 3 Korroziyaga qarshi kompozitsiyaning quritish vaqti (min). x3 10 15 20 5 Turli korroziya tezligi, HCl konsentratsiyasi, korroziyaga qarshi kompozitsiyaning quritish vaqti (kiruvchi omillarning) taʼsirini tajriba asosida o‘rganamiz. Buning uchun rejalashtirish matritsasi asosida har bir sharoitda 3 marotaba takroran tajribalar o‘tkazamiz. Bu holda tajribalar soni 8 23   N , takrorlanishlar sonini hisobga olsak, umumiy tajribalar soni 24  m N bo‘ladi. Chiquvchi parametrning tajribaviy natijalari va dispersiyalari 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval. Rejalashtirish matritsasi, uzilish kuchini aniqlash uchun o‘tkazilgan tajriba va hisobiy natijalar №. X1 X2 X3 u y 2 u S 1iy 2 iy 3 iy 1 - - - 735 742 751 742.67 64.33 2 + - - 890 885 888 887.67 6.33 3 - + - 770 780 788 779.33 81.33 4 + + - 929 920 925 924.67 20.33 5 - - + 785 795 803 788.33 233.33 6 + - + 850 855 860 855 25 7 - + + 870 880 886 878.67 65.33 8 + + + 910 927 930 922.33 116.33 Tajriba natijalarini qayta ishlash: 1. Аjralib turgan qiymatlarni statistik usulda chiqarib tashlash 2-jadvaldagi har bir satr uchun qo‘llaniladi. Buning uchun har bir satr uchun o‘rta qiymat va dispersiyalar hisoblanadi. Bu qiymatlar 2-jadvalda keltirilgan. Masalan, birinchi tajriba uchun: 67 . 742 3 751 742 735 y1     333 . 64 2 ) 67 . 742 751 ( ) 67 . 742 742 ( ) 67 . 742 735 ( 2 2 2 2 1        S So‘ng formulalar yordamida kriteriyaning chegaraviy qiymatlari hisoblanadi: 27 .1 1 } { ) ( max max ,      m m y S y y VR ; 17 .1 1 } { ) ( min min ,      m m y S y y VR Ko‘rinib turibdiki, bu qiymatlar maxsus jadvaldan olingan qiymatdan kichik. Shuning uchun yuqoridagi eng katta va eng kichik qiymatlar keyingi statistik qayta ishlashdan chiqarib tashlanmaydi. Ko‘rib chiqilayotgan misolda har bir tajriba uchun ajralib turgan qiymatlar yo‘q. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 28 Техника, технология ва жиҳозлар 2. Dispersiyalarning bir jinsliligini tekshirish formula yordamida hisobiy qiymat hisoblanadi [4]: 2 max      y S G } { 381 .0 3333 . 617 3333 . 233 R y S N } { i u Koxren kriteriyasi jadvalining qiymati 2 ( 0.95; 2.8) 0.516 T D u G P S    Demak, bo‘lgani uchun dispersiyalar bir jinsli. Koeffitsiyentlarni hisoblash uchun 2-jadvalda keltirilgan o‘rta qiymatlaridan foydalanamiz. u u          N y y y y y N b N N .... 1 3 2 1 Ozod had: 1 0 0          b 33 . 847 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 Chiziqli hadlar koeffitsiyentlari:            .... 1 N i i iN N i iu u u x y x y x y b x y N N  1 1 2 2 1           b 08 . 50 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 2           b 92 . 28 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 3           b 75 . 13 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 Chiziqsiz hadlar koeffitsiyentlari:                x x y x x y x x y b x x y N N  .... 1 N i j i j iN jN N ij iu ju u u 1 1 1 2 2 2 12           b 83 .2 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 13           b 5. 22 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 23          b 5. 10 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 123            b 91 .2 8 3. 922 7. 878 855 3. 788 7. 924 3. 779 7. 887 67 . 742 U holda quyidagi ko‘p faktorli regressiya modelini olamiz: “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 29 Техника, технология и оборудование               R y b b x b x b x b x x b x x 0 1 1 2 2 3 3 12 1 2 13 1 3       b x x b x x x 23 2 3 123 1 2 3 3 2 1 3 2 3 1 2 1 3 2 1 91 .2 5. 10 5. 22 83 .2 75 . 13 92 . 28 08 . 50 33 . 847 x x x x x x x x x x x x yR                     Lekin bu modelning oxirgi ko‘rinishi emas. Modelning oxirgi ko‘rinishini olish uchun koeffitsiyentlarni ahamiyatligini tekshiramiz. Buning uchun Styudent kriteriyasining formulalaridan foydalanamiz [4]. N 5139 . 25 24 33 . 612 ) ( 1 ) (        2 2 y S m N y S i u 189 .3 8 51 . 25 ) ( 1 ) (     2 1 2 y S N b S  b S 785 .1 ) ( Bular yordamida kriteriyaning hisobiy qiymatlarini hisoblaymiz: b b tR 04 . 28 785 .1 08 . 50 ) ( ) ( 1 1    b S Xuddi shuningdek: b b tR ; b b tR ; 699 .7 785 .1 75 . 13 ) ( ) ( 19 . 16 785 .1 92 . 28 ) ( ) ( 2 2    b S 3 3    b S b b tR ; b b tR ; 6. 12 785 .1 5. 22 ) ( ) ( 587 .1 785 .1 83 .2 ) ( ) ( 12 12    b S 13 13    b S b b tR ; 6.1 785 .1 9.2 ) ( ) ( b b tR 88 .5 785 .1 5. 10 ) ( ) ( 123 123    b S 23 23    b S Styudent kriteriyasining jadvaliy qiymati [4]: 2 [ , ( ) ( 1)] [ 0.95; 8 (3 1) 16] 2.12 T D u T D t P f S N m t P f          Natijada quyidagi modelini hosil qilamiz: 3 2 3 1 3 2 1 5. 10 5. 22 75 . 13 92 . 28 08 . 50 33 . 847 x x x x x x x yR              Omillarning haqiqiy qiymatidan kodlashtirilgan qiymatiga quyidagi munosabatlar orqali o‘tilib, chiquvchi omilning hisobiy qiymatlari model orqali hisoblanadi. 25 .0 75 .0 SH 1   x ; 2 10 2  K x ; 5 15 3  T x 3. Olingan modelning adekvatligini tekshirish uchun Fisher kriteriyasining formulalaridan foydalanamiz [4]. Demak, modeldagi ahamiyatli koeffitsiyentlar soni 4  k N hisobga olsak, 0315 .0 4 8 1261 .0 ) y ( 2    хад S Bu son 0002708 .0 ) y ( 2  S sondan katta bo‘lganligi uchun kriteriyaning hisobiy qiymati formula orqali hisoblanadi: “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 30 Техника, технология ва жиҳозлар 571 .5 0226389 .0 0315 .0   R F Buning uchun chiquvchi omilning tajribaviy va hisobiy qiymatlarini taqqoslaymiz: u uy Ru y Ru u y y  2) ( Ru u y y  1 2 3 4 5 6 7 8 742.67 887.67 779.33 924.67 788.33 855 878.67 922.33 751.79 896.96 770.21 915.38 831.79 868.96 853.21 908.38 -9.12 -9.29 9.13 9.29 -25.46 -13.96 25.46 13.96 83.2656 86.3351 83.2656 86.3351 648.1267 194.8351 648.1267 194.8351 - - 0.1261 Fisher kriteriyasining jadvaliy qiymatini maxsus jadvaldan topamiz: 85 .5 ] 4 ) ( , 16 ) ( ; 95 .0 [ 2 хад 2     S f S f P F y D T Demak, T R F F  bo‘lganligi uchun model adekvatdir, yaʼni uzilish kuchini taʼsirini ishlov berish jarayonidagi ko‘rsatkichini o‘zgarishini mos ifodalaydi [5]. 3 2 3 1 3 2 1 3 1 5. 10 5. 22 75 . 13 92 . 28 08 . 50 33 . 847 ) ; ( x x x x x x x x x yR              3 2 3 1 3 2 1 3 2 5. 10 5. 22 75 . 13 92 . 28 08 . 50 33 . 847 ) ; ( x x x x x x x x x yR              3 2 3 1 3 2 1 2 1 5. 10 5. 22 75 . 13 92 . 28 08 . 50 33 . 847 ) ; ( x x x x x x x x x yR              1-rasm. Korroziya tezligi 36 28 1   x gacha o‘zgarishi, kompozitsiyaning quritish vaqti 2-rasm. HCl konsentratsiyasi 25 21 2   x gacha o‘zgarishi, kompozitsiyaning quritish vaqti 20 10 3   x gacha o‘zgarishi hisobiga himoyalash foizini izochiziqlarda ko‘rishimiz mumkin. Bunda korroziya tezligi 0 1  x erishadi. 20 10 3   x gacha o‘zgarishi hisobiga himoyalash foizini izochiziqlarda ko‘rishimiz mumkin. Bunda HCl konsentratsiyasi 0 2  x erishadi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 31 Техника, технология и оборудование 3-rasm. Korroziya tezligi 36 28 1   x gacha o‘zgarishi HCl konsentratsiyasi 25 21 2   x gacha o‘zgarishi hisobiga himoyalash foizini izochiziqlarda ko‘rishimiz mumkin. Bunda kompozitsiyaning quritish vaqti 1 3  x erishadi. Shunday qilib, to‘liq omilli tajribalar natijasida aniqlandiki, korroziya tezligi 32 (g/m2 soat), HCl konsentratsiyasi 23 %, korroziyaga qarshi kompozitsiyaning quritish vaqti 15 minutga teng bo‘lganda korroziyadan himoyalash samaradorligi yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘ladi. Xulosa qilish mumkinki, aniqlangan optimal parametrlar korroziyaga qarshi qoplamaning samarali va resurstejamkor retseptini ishlab chiqishga imkon beradi, buning natijasida neft-gaz magistrallarini korroziyadan himoya qilishni samarali taʼminlaydigan optimal konsentratsiya ishlab chiqiladi