Пахта бўлакчаларини ҳар бир қозиқчали барабандаги ҳаракатининг назарий асослари

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 270 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Олиб борилган тадқиқотлар натижасида пахтани майда ифлосликлардан тозалашнинг самарадорлигини оширишга пахтанинг титилишини ошириш билан eришиш мумкинлиги аниқланган [1, 2, 3]. Лекин пахта ифлослик даражасини ҳар бир қозиқли барабандан ўтиши билан камайишини хисобга олиб, барабанларнинг тозалаш самарадорлигини бир хилга келтириш масаласи муаммолигича қолиб келмоқда. Шунинг учун пахтани майда ифлослардан тозалашда қозиқли барабанларнинг барчасининг тозалаш самарадорлиги бир хил бўлишини таъминлаш билан тозалаш самарадорлигини ошириш мақсадида қозиқли барабанларнинг конструкцияси қуйидагича ўзгартирилди, бунда қозиқли барабанларнинг қопламалари диаметрлари бўйича бир биридан фарқ қилиб, кетма кетлик билан катталашиб боради, бунда биринчи қозиқли барабан қопламасининг диаметри D1˂D2, D2<D3, ….. гача катталашиб боради, лекин қозиқларнинг узунлигини h1, h2 ва hn гача ўзгартириш билан барабаннинг умумий диаметри сақланиб қолинган [4]. Пахтани дастлаб катта кенгликда, узун қозиқлари билан титиш жараёнини амалга ошириш, пахта ҳаракат йўли билан титиш зонасини камайтириш билан уни судраш жараёни амалга оширилади, бунда қозиқлар узунлиги ҳар бир барабанда ўзгариб боради 1расм. 1-расм. Такомиллаштирилган 1ХК русумли пахта тозалаш ускунаси схемаси. Ҳар бир кетма кетликда жойлашган қозиқли барабан қопламасининг диаметрининг ўзгариш миқдорини аниқлаш учун дастлабки тажрибалар асосида қозиқли барабан қопламасининг диаметрини титиш жараёнига ва тозалаш самарасига таъсирини аниқлаш билан диаметр ўзгаришида ифлосликларнинг камайиши ўрганилади. Бунда дастлабки ифлосликни аниқлаб, қозиқли барабаннинг ҳар хил диаметрларида, пахтани қайта қайта барабандан ўтказиб ифлосликларнинг камайиши ўрганилади. Бундан ташқари қозиқли барабаннинг қопламасини диаметри ўзгарганда қозиқли барабаннинг умумий диаметрини сақлаб қолиш учун қозиқлар узунлиги ўзгартирилади. Пахтани узатиш бошидаги қозиқли барабан қопламасининг диаметри иккинчи барабан диаметридан кичик бўлиб, биринчи қозиқли барабанда титиш зонаси катталашиб, қозиқлар узайиб титилиш жараёни амалга ошади. Фараз қилайлик, пахта оқими биринчи қозиқчали барабандаги тўрли юза бўйлаб ҳаракатланишини ва тўртинчи қозиқчали барабангача узатишда зарба таъсирида пахта бўлакчаларидан ифлосликларни ажратиш жараёни амалга ошсин. Биринчи қозиқчани барабани айланма ҳаракатидан сўнг оқим иккинчи барабанга ва кетма-кетликда охирги барабанга узатилади ва бу оралиқ масофада жойлашган қозиқчалар билан тўрли юзи орасидан ўтувчи пахта оқимидан майда ифлосликларни тозалаш самарадорлиги бир ҳил фоизда амалга оширишда оқимнинг тезлиги, зичлиги ўзгармайди. Барабанлардаги оқим параметрлари оқим тезлиги, зичлиги ва босимларни мос равишда v, ρ, P билан белгилаймиз. Тўрли юзада оқимнинг қозиқчалар билан ўзаро таъсирланиши натижасида қозиқчалар томонидан оқимга маълум бир миқдордаги Р босим таъсир қилади. У “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 271 Технологии текстильной и легкой промышленности холда тўрли юза бўйлаб ҳаракатланаётган оқим ds=Rdα eлементи учун қуйдаги Eйлер тенгламасини ёзиш мумкун [5, 6].  Nf h gh d dP d dv v          sin     1 1 Nf h gh d dP d dv v          sin 2 2  (1) Nf h gh d dP d dv v              sin 3 3 Nf h gh d dP d dv v          sin  4 4 Бу ерда α – қутуб бурчаги . , , , 4 3 2 1 h h h h – қозиқчалар узунлиги, f - тўрли юза ва пахта оқими орасидаги ишқаланиш коeффициенти, N – тўрли юзадаги ҳосил бўладиган нормал куч. (1) тенгламадан турли хил узунликдаги қозиқчалар ўрнатилган бурчакларни φ = φi-1 (i=1,2 … n) билан белгилаб, қозиқчалар зарбалари натижасида оқим φ = φi-1 да v=vn тезликга eга бўлади деб қабул қилсак, тенгламаларнинг ҳар бир қозиқчали барабандан ўтувчи пахта оқими учун қуйидагича бўлади.            k h k 2 2 ) ( 1 f k v e L )) cos (sin (  i 1 1 1             k h k 2 2 ) ( 2 f k v e L )) cos (sin (  i 1 2 1  (2)           k h k 2 2 ) ( 3   f k v e L )) cos (sin (  i 1 3 1           k h k 2 2 ) ( 4 f k v e L )) cos (sin (   i 1 4 1 Пахта оқимининг тезлигига ва турли узунликдаги қозиқчалар билан тўрли юза орасидаги масофаларга ва қамраш бурчагига боғлиқлик тенгламаси аниқланди. Maple-6 дастуридан фойдаланиб графикларда таҳлил қилинган 2-3-расмлар. 2- расм. Пахта оқимидан ифлосликларни ажратишда қамраш бурчагига ва қозиқчалар узунлигининг мм h 80 1  мм h 70 2  мм h 60 3  мм h 50 4  турли хил қийматларида қамраш бурчакларига боғлиқлик графиги. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 272 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари 3- расм. Пахта оқимидан ифлосликларни ажратишда қамраш бурчагига қозиқча 1 1 5.1 1    с  , 1 2 5.2 2    с  , барабан бурчак тезликларини турли хил “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 273