Baliqchilik uchun ozuqa yemlarining xususiy tarkibi va texnologiyasi

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 220 Озиқ-овқат саноати технологиялари To‘liq ratsionli yemlar – muvozanatlangan tarkibga ega. Mineral qo‘shimchalar – premikslar asosiy ratsionni to‘ldiruvchi sifatida ishlatiladi. Kombikorm retsepturasi ishlab chiqarish texnologiyasiga bog‘liq bo‘ladi. 1-rasm. Kombikorm tayyorlashning texnologik sxemasi:1 - aralashtirish; 2 - melassa bilan toʻyinganlik; 3 - granulalash; 4 - melassa va yogʻ qoʻshish; 5 - briketlash; 6 - dozalash; 7 - xomashyoni tozalash, poʻstidan ajratish va maydalash; 8 - xomashyoni saqlash; 9 - tayyor mahsulotni saqlash. 2-rasm. Kombikorm ishlab chiqarish uchun uskuna majmuasi: Noriya (vertikal elevator) – 2 dona, Komponentlar uchun bunkerlar bloki, Shnekli (vintli) dozator, Dozator, Maydalagich uchun bunker, Maydalagich, Mikroqo‘shimchalar uchun dozator, Ikki konusli aralashtirgich, Dozator-bunker. Asosiy ingrediyentlar sifatida quyidagilar ishlatiladi: • turli xil donlar; • suyak va o‘simlik unlari; • shrot (qolip qoldig‘i); • pichan; • turli qo‘shimchalar. Ayrim aralashmalarning tarkibiga, agar texnologiya talab qilsa, sifatni oshiruvchi biologik faol moddalarning qo‘shilishi mumkin. Komponentlar orasidagi proporsional nisbat yemning aniq maqsadiga bog‘liq. Yem aralashmasining oziqaviy qiymati va sifati ko‘p jihatdan komponentlar nisbatidan emas, balki ishlatilayotgan xomashyoning sifatiga bog‘liq. Kombikorm ishlab chiqarish texnologiyasi To‘liq ratsionli baliq yemi va maxsus qo‘shimchalarni ishlab chiqarish jarayoni bir nechta amallarni bajarishni nazarda tutadi. Ularning mazmuni mahsulotning maqsadiga bevosita bog‘liq. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 221 Технологии пищевой промышленности Kombikorm ishlab chiqarish jarayoni asosiy va yordamchi amallarni oʻz ichiga oladi. Asosiy amallar xomashyoni ketma-ket tarzda tayyor mahsulotga aylantirishni ta’minlaydi. Yordamchi amallar esa ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlashga xizmat qiladi. 1-jadval Baliqlarning hayotiy bosqichlariga qarab yem retsepturalari (ingrediyent tarkibi) va odatda ishlatiladigan yemlarning taxminiy tarkibi Tarkibi (quritilgan modda foizida) Naslli baliq 1-resept 2-resept 3-resept 4-resept 5-resept Bug'doy uni (%) 45 30 0 10 43 Jo'xori uni (%) 20 40 30 15 0 Qora bug'doy (rjecha) uni (%) 0 0 0 20 0 Suli (%) 0 0 0 5 0 Soya uni (%) 0 0 0 5 0 Lupin (%) 0 30 70 0 0 Noʻxat (%) 25 0 0 15 30 Sabzi (%) 0 0 0 3 4 Kungaboqar uni (%) 10 0 0 10 0 Xom baliq (%) 0 0 0 10 20 Xom tovuq tuxumi (%) 0 0 0 5 0 Xamirturush (%) 0 0 0 2 3 Umumiy 100 100 100 100 100 Kombikorm tayyorlash texnologiyasi quyidagi bosqichlardan iborat: • qayta ishlash uchun kelgan xomashyoni qabul qilish, tortish va saqlash; • tayyor mahsulot sifatini pasaytiruvchi begona aralashmalarni olib tashlash; • boshlangʻich komponentlarni maydalash; • kichik miqdordagi qo‘shimchalarni to‘ldiruvchi bilan aralashtirib tayyorlash; • qo‘shimchalarni kiritish; • komponentlarni dozalash va keyin ularni aralashtirish (bu bosqichni sifatli bajarish tayyor mahsulot sifati uchun juda muhim); • granulalarni shakllantirish. Kombikorm ishlab chiqarish turli tamoyillarga asoslangan bo‘lishi mumkin. Ketma-ket-parallel tayyorlash usulida komponentlar ayrim liniyalarda ketma-ket, boshqalarida esa parallel tarzda dozalanadi. Bu klassik sxema hisoblanadi va amalga oshirishda ko‘p energiya talab qiladi. Shuningdek, oldindan aralashmalar tayyorlash va keyinchalik qayta dozalash (yoki dozalamasdan) imkoniyati ham mavjud. Bunday sxemalar kam inersiyali bo‘lib, ishlab chiqarish jarayoniga tezkor aralashuvni va zarur tuzatishlarni kiritishni osonlashtiradi. Kombikorm ishlab chiqarish texnologiyasi donni kerakli holatgacha maydalashga imkon beruvchi turli uskunalardan foydalanishni talab qiladi. Har doim maydalagich va ezuvchi mashinalar tanlanadi, ularning texnik xususiyatlari rejalashtirilgan ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq bo‘ladi. Ayrim aralashmalarning tarkibiga, agar texnologiya talab qilsa, sifatni oshiruvchi biologik faol moddalarning qo‘shilishi mumkin. Komponentlar orasidagi proporsional nisbat yemning aniq maqsadiga bog‘liq. Yem aralashmasining oziqaviy qiymati va sifati ko‘p jihatdan komponentlar nisbatidan emas, balki ishlatilayotgan xomashyoning sifatiga bog‘liq. Donni ezuvchi (plushilka) mashinalar. Donni qovurib, yassilangan shaklda tayyorlashda ishlatiladi. Qayta ishlangan xomashyo tayyor yem sifatida foydalaniladi. Ekstruzion uskunasi (ekstruder). Turli xil donlar, go‘shtni qayta ishlash chiqindilari va baliq mahsulotlarini qayta ishlash uchun ishlatiladi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 222 Озиқ-овқат саноати технологиялари Granulyator. Maydalangan don aralashmalarini texnologiyada belgilangan o‘lchamdagi granulalarga presslaydi. Yemlarni granulyatsiyalash jarayoni. Konditsiyalash: Konditsiyalash — yemlarni granulyatsiya qilish jarayonidagi eng muhim bosqich hisoblanadi. Konditsiyalash sifati bevosita yem granulalarining sifatiga ta’sir qiladi. Konditsiyalash zarurligining sababi — o‘lchab berilgan va aralashtirilgan kukunsimon materiallarni qotirish orqali ularni oson shakllantirishga tayyorlashdir. Natijada material yem granulalari holatiga keltiriladi. Bugungi kunda yem ishlab chiqaruvchi korxonalarda eng ko‘p qo‘llaniladigan konditsiyalash usuli — bu bug‘ qo‘shish hisoblanadi. Yemni granulyatsiyalash: Bu bosqichda konditsiyadan o‘tgan material granulyatorga uzatiladi va u yerda halqali yoki yassi matritsali mexanizm yordamida siqiladi. Material matritsadagi teshiklar orqali o‘tib, silindrsimon granulalarga aylanadi va kerakli uzunlikda pichoqlar bilan kesiladi Yassi matritsali granulyator: aralashtirilgan material granulyatsiya tizimiga uzatiladi. Tizimning yuqori qismidagi aylanuvchi taqsimlagich materialni yassi matritsa (plastina) yuzasiga bir tekisda taqsimlaydi, so‘ngra uni matritsa teshiklariga bosadi va quyi tomondan chiqaradi. Teshiklardan chiqqan tayoqcha shaklidagi yem pichoq yordamida kerakli uzunlikda kesiladi. Aralash yem ishlab chiqarish texnologiyasi xomashyoni o‘z vaqtida xarid qilishni va ishlab chiqarishda texnologik talablar vaqti-vaqti bilan bajarilishini ta’minlashi kerak. Bu esa mahsulot tarkibida yetarli miqdorda foydali moddalar va mikroelementlar bo‘lishini kafolatlaydi. Aralash yem ishlab chiqarish ingrediyentlar sifati, aralashmaning to‘g‘ri tarkibi va mahsulot xavfsizligiga yuqori e’tibor talab qiladi. Zamonaviy texnologiyalar va ishlab chiqarish jarayonlari bu ishni ancha osonlashtiradi