Energetika sohasida ishlovchilar uchun himoya kiyimini ishlab chiqish omillarini oʻrganish

Bugungi kunda energetika sohasining barqaror rivojlanishi, mamlakat iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotining eng muhim omillaridan biridir. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash jarayonida bevosita mehnat qilayotgan mutaxassis — energetiklarning mehnat faoliyati yuqori xavf darajasi bilan ajralib turadi. Ularning kundalik ish faoliyati davomida yuqori kuchlanishli elektr toki, elektromagnit maydon, yuqori harorat, ochiq havoda ishlash, shuningdek, mexanik va kimyoviy omillar bilan bog‘liq xavfli vaziyatlarga duch kelishadi. Shu sababli energetiklar uchun maxsus ish kiyimini ishlab chiqish, ularning xavfsizligini ta’minlash va mehnat samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maxsus kiyim faqatgina tashqi muhofaza vositasi boʻlib qolmay, balki inson organizmining fiziologik ehtiyojlarini qondirishi, gigiyenik talablarga javob berishi va qulay ishlash imkonini berishi zarur. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 374 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Ushbu maqolada energetiklar uchun maxsus ish kiyimini yaratish, uning konstruktsion yechimlarini ishlab chiqish, materiallar tanlash mezonlari va ilmiy asoslangan tadqiqot natijalari keng yoritib beriladi. Energetiklar faoliyati yuqori xavf bilan bog‘liq boʻlib, ularning mehnat sharoitida quyidagi asosiy xavf omillari kuzatiladi: Elektr toki ta’siri – inson organizmi uchun eng xavfli omil hisoblanadi. Elektr toki bevosita inson tanasiga ta’sir qilganda jiddiy jarohatlar va hattoki oʻlimga ham olib kelishi mumkin. Yuqori harorat – energetiklar koʻpincha ochiq havoda, quyosh nuri ostida yoki issiqlik manbalari yaqinida ishlaydi. Bu esa ularni issiqlik stressiga olib keladi. Elektromagnit nurlanish – yuqori kuchlanishli elektr uskunalar bilan ishlash jarayonida elektromagnit maydon inson sog‘lig‘iga salbiy ta’sir koʻrsatadi. Mexanik xavf – balandlikda ishlash, metall konstruksiyalar orasida harakatlanish paytida yiqilish, urilish va boshqa jarohatlar yuzaga kelishi mumkin. Gigiyenik omillar – ochiq havoda uzoq muddat ishlash, namlik, shamol va boshqa meteorologik omillar energetiklarning mehnat sharoitini murakkablashtiradi. Shu sababli energetiklar uchun ishlab chiqiladigan maxsus ish kiyimi nafaqat elektr tokidan, balki yuqoridagi barcha xavf omillaridan kompleks himoya qilishi lozim. Energetiklar uchun ishlab chiqiladigan maxsus ish kiyimi koʻp qirrali himoya xususiyatlariga ega boʻlishi kerak. Chunki ularning mehnat faoliyati jarayonida bir vaqtning oʻzida elektr toki, yuqori harorat, mexanik jarohatlar, shuningdek, ob-havo omillari kabi turli xavf omillari ta’sir qiladi. Shunday ekan, bunday kiyimni yaratishda nafaqat estetik va ergonomik jihatlar, balki xavfsizlik va gigiyenik koʻrsatkichlar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Energetiklar kiyimi birinchi navbatda dielektrik xususiyatlarga ega boʻlishi shart. Kiyim materiali elektr tokini oʻtkazmaydigan tolalardan tayyorlanishi, hamda tok zarbasidan himoyalash darajasi xalqaro standartlarga javob berishi zarur. Shu bilan birga, kiyim tikilishida metall elementlardan foydalanilmasligi yoki ular maxsus izolyatsiya bilan himoyalanishi kerak boʻladi. Energetiklar koʻpincha yuqori haroratda yoki ochiq quyosh nuri ostida ishlaydi. Shu boisdan kiyim materiali: • olovga chidamli; • yuqori harorat ta’sirida deformatsiyalanmaydigan; • issiqlikni qaytaruvchi xususiyatlarga ega boʻlishi kerak. Masalan, aramid tolalari (kevlar), polimid tolalar yoki uglerod asosidagi maxsus matolar yuqori haroratga chidamli boʻladi. 1-rasm. Aramid tolalari, oʻrilishi va mato koʻrinishlari Energetiklar balandlikda yoki og‘ir metall konstruktsiyalar orasida ishlashlari sababli kiyim materiallari mustahkam boʻlishi kerak. Bu kiyimning yirtilishga, teshilishga va ishqalanishga chidamliligini ta’minlaydi. Shuningdek, maxsus kuchaytirilgan tikuvlar va qoʻshimcha himoya qatlamlari qoʻllanilishi lozim. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 375 Технологии текстильной и легкой промышленности Kiyim faqat himoya vositasi emas, balki uzoq vaqt davomida qulay ishlash imkonini beruvchi texnologik yechimdir. Shu bois u: ➢ havo oʻtkazuvchanlik xususiyatiga ega boʻlishi; ➢ ortiqcha issiqlik va namlikni tashqariga chiqarishi; ➢ inson harakatlarini cheklamasligi; ➢ yengil vaznga ega boʻlishi kerak. Energetiklar yilning turli fasllarida, turli iqlim sharoitlarida faoliyat yuritadi. Shu sababli maxsus kiyim modulli konstruktsiyaga ega boʻlishi lozim. Masalan, yozgi va qishki variantlar, shuningdek, qoʻshimcha astar yoki sovuqdan himoya qiluvchi elementlar bilan jihozlangan boʻlishi mumkin. Energetiklarning maxsus kiyimi ularning tashqi koʻrinishini ham shakllantiradi. Shu bois kiyim: ➢ zamonaviy dizaynga ega boʻlishi; ➢ yorqin ranglar va aks ettiruvchi elementlarga ega boʻlishi (kechasi yoki past yoritilgan joylarda ham koʻrinadigan); ➢ korxona brendi yoki tashkilot talablariga moslashtirilgan boʻlishi mumkin. Energetiklar uchun maxsus ish kiyimiga qoʻyiladigan talablar kompleks boʻlib, ular nafaqat xavfsizlikni ta’minlash, balki insonning mehnat samaradorligini oshirish va qulay ish sharoiti yaratishga ham xizmat qiladi. Energetiklar uchun moʻljallangan maxsus ish kiyimining samaradorligi nafaqat material tanlovi, balki uning konstruktsion yechimlari bilan ham belgilanadi. Kiyim konstruktsiyasi ishchining harakatlanishiga halaqit bermasligi, bir vaqtning oʻzida himoya funksiyalarini bajarishi va ergonomik qulaylikni ta’minlashi zarur. Energetiklar uchun ishlab chiqiladigan maxsus kiyim odatda quyidagi elementlardan tashkil topadi: ▪ Yuqori qism (kurtka yoki kombinezon) – asosiy himoya funksiyalarini bajaradi, koʻkrak va yelka qismi kuchaytirilgan qatlam bilan ta’minlanadi. ▪ Pastki qism (shim) – mexanik ta’sirlardan, sovuq va issiqlikdan himoya qiladi. ▪ Qoʻshimcha himoya vositalari – maxsus qoʻlqoplar, bosh kiyim (kaska bilan moslashgan), dielektrik etiklar, belbog‘lar va xavfsizlik kamarlaridan iborat boʻlishi mumkin. Kiyim modeli ishlab chiqishda quyidagi konstruktsion elementlar muhim ahamiyatga ega: ✓ Koʻp qatlamli tuzilma – ichki qatlam namlikni shimib oluvchi va havo oʻtkazuvchi, oʻrta qatlam issiqlikni ushlab turuvchi, tashqi qatlam esa elektr oʻtkazmaydigan va suv oʻtkazmaydigan materialdan tayyorlanadi. ✓ Yopiluvchi qismlar – tugmalar oʻrniga dielektrik xususiyatli fermuarlar yoki maxsus matodan tikilgan yopqichlar qoʻllanadi. Bu elektr xavfsizligini oshiradi. ✓ Ventilyatsion elementlar – qoʻltiq osti, bel va orqa qismida maxsus ventilyatsion teshiklar yoki “mesh” gazlama ishlatiladi. ✓ Moslashtirilgan choʻntaklar – elektr oʻlchash asboblari va kichik detallarni olib yurishga moʻljallangan, yopiq va xavfsiz choʻntaklar joylashtiriladi. Energetiklar tez-tez yuqoriga chiqish, egilish va koʻtarilish harakatlarini bajaradi. Shu sababli:  tirsak va tizzalarda kuchaytirilgan “nakladka”lar qoʻllaniladi;  yelkada kengayuvchi “rezinka”li choklar tikiladi;  bel qismi elastik lenta bilan jihozlanadi;  kombinezon shaklidagi variantlarda old qismdan toʻliq ochiladigan fermuarlar qoʻllanadi, bu kiyimni tez yechib-kiyish imkonini beradi. Kiyim dizayni sodda, biroq zamonaviy boʻlishi lozim. Rangi koʻpincha koʻk, kulrang yoki qora boʻlib, qoʻshimcha ravishda yorqin rangli (sariq, apelsin rang) aks ettiruvchi chiziqlar qoʻshiladi. Bu nafaqat tashqi koʻrinishni yaxshilaydi, balki ishchilarni tunda va past yoritilgan sharoitda koʻrinishini ham ta’minlaydi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 376 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Turli ob-havo sharoitida ishlash imkonini berish uchun kiyim modeli modulli boʻlishi kerak. Masalan: yozgi variant – yengil, nafas oluvchi materiallardan; ❖ qishki variant – issiqlikni ushlab turuvchi qoʻshimcha ichki qatlam bilan; ❖ universal variant – astar olinadigan yoki qoʻshiladigan shaklda loyihalangan. 2-rasm. Energetiklar uchun yozgi va qishki maxsus ish kiyimi modeli Umuman olganda, energetiklar uchun ishlab chiqiladigan maxsus ish kiyimining konstruktsion yechimlari koʻp qatlamli tuzilishga, ergonomik shaklga va universal modullilikka asoslanadi. Bu esa ularning mehnat samaradorligini oshirish, xavfsizlik darajasini ta’minlash va qulay ish sharoiti yaratishga xizmat qiladi. Xulosa. Tadqiqot natijalariga koʻra, energetiklar uchun ishlab chiqilgan yangi avlod maxsus ish kiyimi xavfsizlik, qulaylik va mustahkamlik talablariga toʻliq javob beradi. Bu kiyimlar energetika sohasidagi mehnat unumdorligini oshirish bilan birga, ishchilar salomatligini himoya qilishda muhim rol oʻynaydi. Kelgusida ushbu kiyimlarni sanoat miqyosida ishlab chiqarish va avtomatlashtirilgan loyihalash metodlarini joriy etish taklif qilinadi