Bazalt asosidagi yangi qurilish materiallarini ishlab chiqarish texnologiyalari

Soʻnggi yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotining barcha soha va tarmoqlarida, umuman, aholi turmush sharoitini yaxshilash yoʻlida tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. Bazalt asosiy effuziv tog‘ jinsi bo‘lib, magmatik turdagi tog‘ jinslarining eng ko‘p tarqalgani hisoblanadi. U ekologik zararsiz materiallar sirasiga kiradi, sifatning asosiy kriteriyalari bo‘lgan olovga bardoshlilik va yong‘inga xavfsizlik, haroratga chidamlilik, kislotaga chidamlilik, qizdirishda gaz ajralmasligi, past zichlik, o‘zgaruvchan haroratlar va iqlim sharoitlarida uzoq muddat xizmat qilishi bilan boshqa minerallardan ustunlikka egadir. Bu mineral tolaning afzallik tomoni tog‘ jinsidan olinganidadir. Bazalt (lotincha basaltes, yun. basanos — sinov toshi) — magmatik togʻ jinsi. Rangi boʻz va qoramtir. Sof ogʻirligi 2,5-3 g. Tarkibi asosan plagioklaz (labrador)dan iborat; shuningdek, piroksenlar, olivin hamda magnetit, titanit, apatit va hokazo ham boʻladi. Kimyoviy tarkibi uning chuqurlikdagi analogi boʻlgan gabbroga yaqin. Vulkan shishasi donador kristallar oraliqlarini toʻldirib turadi. Toʻla kristallangan bazaltlar dolerit deyiladi. Bazaltning okean tubida paydo boʻlgan, temir va magniyga boy turi okeanit, tektonik yoriqlardan quruklikka oqib chiqib qotib qolgan turi esa platobazalt deyiladi. Bazaltning okean tubi va quruqlikda juda katta maydonni egallagan. Hozirgi vulqonlardan ham bazaltli lavalar oqib chiqadi. Tarkibida qaysi mineral borligiga qarab analsimli bazalt, leysitli bazalt, nefelinli bazalt, magnetitli bazalt, gayuinli bazalt, apatitli bazalt va hokazo deb ataladi. Bazalt kislotaga chidamli kimyoviy asboblar, quvurlar, elektroizolyatorlar yasashda, toshdan quyma buyumlar ishlab chiqarishda hamda qurilishda qoplama bezak materiallari sifatida ishlatiladi. Yaxshi silliqlanishi tufayli juda qadimdan haykaltaroshlikda Misr, Assuriya, Rim, Vizantiya, Armaniston va boshqa joylarda qoʻllanilib kelingan. 1-rasm. Bazalt tolasining rivojlanishi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №6/2025 389 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар U ekologik toza, mogʻor va bakteriyalarga chidamli mahsulot. Uni pollar va bino qavatlari oʻrtasi, bino fasadlari, ventilyatsiya kanallari, devorlar, xonalar oʻrtalari, sovutish moslamalari devorlari, sendvich panellardagi issiqlik izolyatsiyasi uchun qoʻllash mumkin Katta o‘lchamdagi pechlarda mos keladigan katta qatlamli bo‘lishi kerak. Plitalar texnologiyasini o‘rganish materialning o‘zgarishini, qatlamning joylashishini, haroratni taqsimlashni va qatlamlar strukturasining o‘lchamini loyihalashni o‘z ichiga oladi. Katta plastinka ishlab chiqarish texnologiyasi ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish va mahsulot sifatini yaxshilashning asosiy vositalaridan biridir. Hozirgi vaqtda uyda va chet elda bazalt uzluksiz tolali lamellardagi teshiklar soni asosan 200 teshik va 400 teshikni tashkil qiladi. Ko‘p shlyuzlar va katta shlyuzlarni ishlab chiqarish usuli bir mashina quvvatini bir necha marta oshiradi.Katta lamellarning tadqiqot yo‘nalishi 800 teshik, 1200 teshik, 1600 teshik, 2400 teshik va boshqalardan ko‘proq lamel teshiklari yo'nalishiga qadar shisha tolali lamellarni ishlab chiqish g‘oyasiga amal qiladi. Ushbu texnologiyani tadqiq qilish va tadqiq qilish ishlab chiqarish xarajatlariga yordam beradi. Bazalt tolasining kamayishi ham mahsulot sifatini yaxshilashga yordam beradi, bu ham kelajakdagi rivojlanishning muqarrar yo‘nalishidir. Bazalt tolali mahsulotlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri sifatini yaxshilash hamda shisha tolali va kompozit materiallarni qo‘llashni tezlashtirish foydalidir. Bazalt xom ashyosi bo‘yicha tadqiqotlar: Xomashyo ishlab chiqarish korxonalarining asosi hisoblanadi. So‘nggi ikki yil ichida, atrof-muhitni muhofaza qilish siyosatining ta’siri tufayli, Xitoyda ko‘plab bazalt konlari odatdagidek qazib olinmayapti. Bazalt tolasini ishlab chiqarish jarayonining texnik xususiyati shundaki, u xom ashyo sifatida bitta bazalt rudasidan foydalanadi. Ishlab chiqarish jarayoni rudaning tarkibini talab qiladi.Sanoatning hozirgi rivojlanish tendentsiyasi ishlab chiqarishi uchun bitta yoki bir nechta turli xil sof tabiiy bazalt minerallaridan foydalanishdir, bu bazalt sanoatining “nol emissiya” deb ataladigan xususiyatlariga mos keladi. 2-rasm. Qurilishda islatiladigan basalt materiallarining turlari Bazalt-bu bazalt tarkibidagi eritilgan lavadan hosil bo‘lgan vulqon jinsi. Bazalt haqida to‘liq ma’lumot, shu jumladan uning xususiyatlari, afzalliklari va kamchiliklari. Bazalt xususiyatlari. Kelib chiqishi va tarkibi: Bazalt eritilgan lavaning sovishi va qattiqlashishi odatda vulqon faolligi natijasida hosil bo‘ladi. Bazaltning asosiy minerallariga piroksen, olivin, plagioklaz va boshqa quyuq minerallar kiradi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №6/2025 390 Точные и гуманитарно-экономические науки Jismoniy xususiyatlari: Bazalt quyuq kulrang yoki qora rangga ega. U yaxshi mustahkamlik va qattiqlikka ega, bu uni qurilish va qoplama uchun mashhur materialga aylantiradi. Bazalt mexanik xususiyatiga, shu jumladan kuyish va ob-havo ta’siriga yuqori qarshilikka ega. Foydalanish. Qurilishda bazalt me’moriy elementlar, plitkalar, qoplama materiallari va yo‘l qoplamalarini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, sendvich panellar va izolyatsiya materiallarida qo‘llaniladigan bazalt tolasi kabi tolali materiallar ishlab chiqarishda ham qo‘llaniladi. Bazaltning afzalliklari. Chidamlilik: bazalt juda bardoshli material bo‘lib, undan tuzilmalarning mustahkamligini ta’minlaydi. Estetik fazilatlar: uning quyuq rangi va tuzilishi sirtlarga o‘ziga xos ko'rinish beradi, bu esa uni dekorativ elementlar uchun mashhur qiladi. Namlikka chidamlilik: bazalt suvga chidamli bo‘lib, uni tashqi tuzilmalar uchun mos keladi Bazaltning kamchiliklari. Potentsial ishlov berish muammolari: qattiqligi va zichligi tufayli bazalt maxsus ishlov berish va kesish uskunalarini talab qilishi mumkin. Cheklangan rang tanlovi: bazalt odatda quyuq, bu materiallar ranglarida xilma-xillikni izlayotgan dizaynerlar va me’morlar uchun cheklov bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, bazalt yuqori chidamlilik va barqarorlikka ega bo'lgan ko‘p qirrali material bo‘lib, qurilishdan tortib ixtisoslashgan materiallar ishlab chiqarishgacha bo‘lgan turli sohalarda keng qo‘llaniladi. Ekologik jihatlar: bazalt organik moddalar yoki toksik elementlarni o‘z ichiga olmaydigan tabiiy materialdir. Uni qazib olish va qayta ishlash odatda atrof-muhitga minimal ta’sir ko‘rsatadi, bu esa qurilish uchun ekologik toza mahsulotdir. Issiqlik izolyatsiyasi xususiyatlari. Bazalt past issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega, bu uni issiqlik izolatsiyasi uchun samarali materialga aylantiradi. U binolarning energiya samaradorligini oshirish uchun issiqlik izolyatsiyalovchi materiallar va tolalar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Qurilish va sanoatda qo‘llanilishi. Qurilishda bazalt yo‘l qoplamalari, qoplama materiallari, engil toshlari va boshqa qurilish elementlarini yaratish uchun ishlatiladi. Shuningdek, u aviatsiya va avtomobilsozlik sanoatida ishlatiladigan tolali materiallar ishlab chiqarishda, zamonaviy va bardoshli dizaynlarni yaratish uchun arxitekturada qo‘llaniladi. Boshqa materiallar bilan taqqoslash. Beton bilan taqqoslaganda basalt, odatda, yuqori kuchga ega va mexanik xususiyatga chidamliligi yaxshiroq. Marmar va granit bilan taqqoslaganda, basalt, odatda, bir xil tuzilishga ega va blokning turli qismlarida bir xil xususiyatlarga ega. Shunday qilib, bazalt yuqori chidamlilik, tashqi ta’sirlarga yaxshi qarshilik va ekologik tozalikka ega bo‘lgan muhim va ko‘p qirrali qurilish materiali bo‘lib, uni turli sanoat va qurilish sohalarida mashhur tanlovga aylantiradi. 3-rasm. Bazalt toshidan issiqlik saqlovchi plitalari. Bazalt toshidan issiqlik saqlovchi qurilish materiali. Bazalt asosidagi issiqlik saqlovchi qurilish materiallari bazalt tolalaridan tayyorlanadi. Bazalt issiqlik saqlovchi plitalari issiqlikni “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №6/2025 391 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар tejash bilan birga ovoz o‘tkazmaydi va yong‘indan himoya qiladi. Mahsulot alohida qayta ishlashni talab etmaydi, kimyoviy bardoshli va uzoq vaqt davomida foydalanishga mo‘ljallangan. Bazalt asosida issiqlik saqlovchi materiallar iste’molining oshishi asosan respublikada uyjoylarni, ijtimoiy va sanoat obyektlarida, jumladan, ko‘p qavatli uy-joy va noturar joylar qurilishi, unda tashqi va ichki devorlarni bazalt asosidagi issiqlik saqlovchi plitasi sifatida foydalanish eng istiqbolli texnologiyalardan biri hisoblanadi hamda respublika bozorlarida eng talabi yuqori issiqlik saqlovchi qurilish materiali sifatida qaralmoqda. Umuman olganda, O‘zbekistonda qurilish materiallari sanoati rivojlanish uchun juda yuqori salohiyatga ega. Sanoatning o‘sishi va rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi omillar qatorida qurilish, ayniqsa, uy-joy qurilishining o‘sishini alohida ta’kidlash mumkin. Bazalt asosida issiqlik saqlovchi materiallari ishlab chiqarish bo‘yicha respublikada jami yillik quvvati 83 ming tonna bo‘lgan 3 ta korxona faoliyat ko‘rsatmoqda. Bazalt asosida issiqlik saqlovchi qurilish plitalarining issiqlik o‘tkazuvchanligining minimal koeffitsiyentlari yopiq strukturaning qalinligini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Taqqoslash uchun 50 mm plita o‘zining issiqlik saqlovchi qobiliyatiga ko‘ra 180 mm dan ortiq qarag‘ay yoki archa yog‘ochlari, 300 mm ga yaqin gazbeton, 680 mm bo‘sh g‘isht yoki 2500 mm temir beton o‘rnini bosadi. 4-rasm. Bazalt toshidan issiqlik saqlovchi plitalarini ishlatish jarayoni Namlikni yutish deyarli nolga teng. Ushbu material gidrofobdir. Unga tushgan suv ichkariga kira olmaydi, buning natijasida issiqlik saqlovchi xususiyatlari o‘zgarmaydi. Ammo shunga o‘xshash tajribani oddiy mineral plita bilan o‘tkazsangiz, u yetarli miqdordagi suvni yutadi. Nam momiq iliq bo‘lmaydi - axir suv, uning teshiklariga kirib, materialning issiqlik o‘tkazuvchanligini sezilarli darajada oshiradi. Suvning hajmi bo‘yicha so‘rilishi 2% dan ko‘p emas. Bug‘ o‘tkazuvchanligi. Bazalt tolasi, zichligidan qat’i nazar, mukammal bug‘ o‘tkazuvchanligiga ega. Havodagi namlik issiqlik saqlash qatlamiga uning ichida kondensat hosil qilmasdan osonlikcha kirib boradi. Bu, ayniqsa, hammom yoki sauna uchun juda muhimdir. Bazalt asosli plita o‘zi namlanmaydi, hali ham issiqlikni ishonchli tarzda saqlaydi. Shuning uchun, ushbu material bilan issiqlik saqlovchi plitalari qilingan xonalarda yashash qulay - harorat va namlik sharoitlari maqbuldir. Suv bug‘ining o‘tkazuvchanligi taxminan 0,3 mg / (m h Pa) teng. Yong‘inga qarshilik – yuqori. Yong‘in o‘chiruvchilarning talablariga muvofiq, bazalt tolali plita yonuvchan bo‘lmagan moddalar hisoblanadi. Ammo bu hammasi emas - u ochiq olov yo‘lini to‘sib qo‘yishga qodir. Bazalt issiqlik saqlovchi plitasining erish nuqtasiga yetmasdan bardosh bera “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №6/2025 392 Точные и гуманитарно-экономические науки oladigan maksimal harorati 11140S ni tashkil etadi, bu esa uni yuqori haroratda ishlaydigan moslamalarni issiqlik saqlovchi plita qilish uchun ishlatishga imkon beradi. Ovozni to‘sib qo‘yish - yuqori darajada. Akustik xususiyatlarga kelsak, ular bazalt tolali plitalar uchun ham foydali - albatta, ovoz yutish jihatidan. Ushbu issiqlik saqlovchi plita devorlar bo‘ylab harakatlanadigan vertikal tovush to‘lqinlarini o‘chirishga qodir. Buning yordamida xona tashqi shovqindan yaxshi ximoya qilingan. Tovush to‘lqinlarini singdirib, aks sado berish vaqtini qisqartiradi, bu nafaqat devorlari ushbu material bilan issiqlik saqlovchi plita qilingan xonani, balki qo‘shni xonalarni ham shovqindan himoya qiladi. Bazalt asosida issiqlik saqlovchi qurilish plitalarining ekologik tozaligi. Bazalt asosida issiqlik saqlovchi qurilish plitalarining tabiiy xom ashyo va zamonaviy yuqori sifatli komponentlardan ishlab chiqariladi. Mahsulot xavfsizligi gigiyenik sertifikatlar va atrof-muhit sertifikati bilan tasdiqlangan. Zavodining eng yangi texnologik liniyasi ishlab chiqarish jarayonida zararli moddalar chiqindilarini minimallashtirishga, shuningdek ishlab chiqarishda ishlatiladigan chiqindi gazlar va suvning issiqligini yopiq siklda qayta ishlatishga imkon beradi. Issiqlik saqlovchi plitasi binolarda issiqlikni saqlaydi, bu isitish uchun zarur bo‘lgan energiya manbalarini sezilarli darajada tejaydi. Umuman olganda, bu atmosferaga zararli gazlar chiqindilarini kamaytiradi va bu sayyoramiz iqlimiga antropogen ta’sirini kamaytirishga imkon beradi. Bazalt tosh, bazalt sifatida ham tanilgan, u asosan plagioklaz, piroksen va olivindan tashkil topgan keng tarqalgan vulqon jinsidir. Uning rangi asosan qora yoki to‘q kulrang, qattiq tuzilishga va yuqori zichlikka ega. Xitoyda yuqori sifatli bazalt bir nechta mintaqalarda ishlab chiqariladi, Xaynan va Fujian qora bazalt ayniqsa mashhur