Skip to content
Scientific Article O'zbekcha Open Access

Болаларнинг ўсиб улғайиш давридаги морфологик ўзгаришларининг кийим шаклига таъсири

САИДОВА А.C.

Read online PDF (0,81 MB)
Journal
Fan va texnologiyalar taraqqiyoti
Issue
3-son
Pages
232–242
Published
02.06.2025
Views
4 5

Abstracts

In this article given children clothers and their antropometric size and also figures . And also about children clothers and to thise demand how their planning steps and their ages. Basic words: Cloth, construction of the body,dimensioned bodies, antropometriya , juvenile children, person children, quality of the cloth ,surround;encircle bosom, weight, shirt “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 230 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Танадаги ҳар қандай морфологик белги ўзгарувчандир. Турли белгиларнинг шакли, ўзгарувчанлик даражаси турлича бўлади ва турлича омиллар – одам ёши, жинси, ижтимоий муҳит ва организмнинг биохимик хусусиятлари таъсири остида аниқланади. Масалан: тана тузилиши ва пропорцияси одамнинг ёшига ва жинсига боғлиқ. Тана тузилиши эса организмнинг биохимик хусусиятларига боғлиқ бўлади. Хронологик (календар ёки паспорт ёши) ва морфологик ёки биологик ёш мавжуд. Паспорт ёши туғилган вақтидан бошлаб аниқланади. Морфологик (биологик) ёш организмдаги биологик ўзгаришларга боғлиқ қилиб олинади. Паспорт ёши ўз ичига бир йилдан ошмайдиган вақт оралиқларини олади. Морфологик ёш ўз ичига бир қанча йилни олиши мумкин, шу йиллар давомида организм морфологик ўзгаришларга дуч келади. 1-жадвал. Ёш даврларининг давом этиши Ёш даврлари Ёш даврининг давомийлиги Эркаклар Аёллар Чақалоқ (янги туғилган) 1-10 кун 1-10 кун Эмадиган болалар 10 кун – 1 ёш 10 кун – 1 ёш Илк болалик 1 – 2 ёш 1 – 2 ёш Болаликнинг биринчи даври 3 – 7 ёш 3 – 7 ёш Болаликнинг иккинчи даври 8 – 12 ёш 8 – 12 ёш Ўсмирлик даври 13 – 16 ёш 12 – 15 ёш Ёшлик даври 17 – 21 ёш 16 – 20 ёш Ўртача ёш: 22 – 35 ёш 21 – 35 ёш -- Биринчи даври 36 – 60 ёш 36 – 55 ёш -- Иккинчи даври 61 – 75 ёш 56 – 75 ёш Кексалик даври 76 – 90 ёш 76 – 90 ёш Қарилик даври 90 – 100 ёш 90 – 100 ёш Узоқ яшовчилар 100 ёшдан юқори 100 ёшдан юқори Агар жадвални кўриб чиқсак, болаликнинг биринчи даври нейтрал эканлигини кўриш мумкин, чунки бу ёшда ўғил болалар ҳам, қиз болалар ҳам тенг бўладилар. Иккинчи даврда эса жинснинг тана шакли ва ўлчамларида фарқлар кузатилади. Бу давр, шунингдек, ўсмирлик даври (жинсий етилиши) ва ёшлик даври қизларда ўгил болаларга қараганда эртароқ бошланади ва эрта тугайди. Тотал (умумий) морфологик белгиларини ўрганишда ниҳоятда катта бўлган антропометрик белгилар киришини кўришимиз мумкин: 1. Тана узунлиги (бўй) 2. Кўкрак айланасининг ўлчами (ўлчам) 3. Масса Бу белгилар одам танасининг ташқи формасига таъсир кўрсатади ва жисмоний ривожланганликнинг асосий белгилари бўлиб ҳисобланади. Одам танасининг ташқи шаклини аниқловчи асосий белгилардан бири тана узунлигидир. Қадим замонлардан бери тана узунлиги кўп мутахассисларни: антропологларни, врачларни, рассомларни, хайкалтарошларни ўзига жалб қилиб келмоқда. Тана узунлигига тикувчилик саноатида ҳам катта эътибор берилади. Кўкрак айланасининг ўлчови билан биргаликда тана узунлиги нормал типик қоматни аниқлашда етакчи белги бўлиб ҳисобланади. Тана узунлиги ёшга, жинсга, гуруҳга, гуруҳ ичига ва даврга қараб ўзгаришларда кўринади. Ёшга қараб тана узунлигининг динамикаси. Антропология илмий-тадқиқот институтининг маълумотларига кўра, янги туғилган чақалоқларда тана узунлиги ўртача: - ўғил болаларда 51,5 см; “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 231 Технологии текстильной и легкой промышленности - қиз болаларда 51,0 см га тенг. Умрининг биринчи йилида тананинг ўсиши ўртача миқдорда 25 смни ташкил қилади. Сўнгра ўсиш сурати секинлашади. 10-12 ёшгача қизлар ўғил болаларга қараганда тезроқ ўсади, 13 ёшга келиб қизлар билан ўғил болаларнинг тана узунликлари тенглашади, сўнгра ўғил болалар тезроқ ўсади (2-жадвал). Қизларнинг 10-12 ёшдаги тана узунлигининг катталиги уларнинг жинсий етилганлиги билан тушунтирилади. Қизларда жинсий етилиши (тахминан 2-3 йил) тезроқ бўлиши сабабли маълум вақт мобайнида улар ўғил болаларга нисбатан гавдалироқ бўладилар. Антропологларнинг ҳисобларига кўра, қизларда тана узунлиги охирига етиши 1617 ёшларда, ўғил болаларда эса 18-19 ёшларда ўсишдан тўхтайди. Доимий (ўзгармас) тана узунлигининг даври 16-19 ёшдан 55 ёшгача кузатилади, сўнгра аста-секин қисқара бошлайди. Тана узунлигининг қисқариши умуртқа поғоналари орасидаги тоғай дискларининг эластиклиги ва мустаҳкамлиги камайиши ҳисобига уларнинг зичлашиши ва умуртқанинг қийшайиши (букирлик) билан характерланади. Бу ҳодисалар организмнинг қариши туфайли содир бўлади. Шунингдек, тана узунлигининг кун давомида ҳам ўзгариши кузатилади. Оғирлик таъсири остида тоғайлар зичлашади ва тана узунлиги 1,5-3 смга қисқаради. Уйқудан кейин эрталаб бўй яна ўз ҳолига келади. Бу ҳодиса умуртқа тоғайларининг эластиклиги ҳисобига содир бўлади. 2-жадвал. Болаларда тана узунлигининг йиллик ошишининг ўртача қиймати ва ўртача арифметик қиймати Болалар ёши Ўғил болалар Қиз болалар Йиллик ошиши Якуний қиймат Йиллик ошиши Якуний қиймат 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 51,0 75,2 85,4 99,6 104,9 111,1 119,8 125,5 131,4 135,7 141,2 149,0 155,2 157,9 159,9 161,6 161,8 161,4 Болалар ўлчам типологиясини тузиш учун бирмунча қисқартирилган сонли ўлчов белгилари ишлатилади. Бирмунча ўзгартирилган ўлчаш техникаси билан қисқартирилган дастур бир ёшгача бўлган болаларни ўрганишда ишлатилади. Масалан, тана узунлиги болани миллиметрларга бўлинган шкалали горизонтал тахтага ётқизган ҳолда ўлчанади, уларни ўлчашда махсус циркуллардан фойдаланилади, кўпгина ўлчовлар антропометр билан эмас, балки сантиметрли лента билан ўлчанади. - 24,9 11,0 11,5 7,3 7,1 5,6 7,0 4,5 4,8 5,7 5,7 5,3 6,1 7,2 6,5 2,9 0 51,5 76,4 87,4 98,9 106,2 113,3 118,9 125,9 130,4 135,2 140,9 146,6 151,9 158,0 165,2 171,7 174,6 174,5 - 24,2 10,2 14,2 5,3 6,2 8,7 5,7 5,9 4,3 5,5 7,8 6,2 2,7 2,0 1,7 0,2 -0,4 “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 232 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Баъзи бир махсус ва ишлаб чиқариш кийимларини тайёрлаш учун айрим ўлчовларни турли ҳаракатларда ўлчашни (масалан, қўл кўтарилганда, ён томонларга узатилганда, ўтирилганда, гавданинг олдинга эгилганда ва ҳакозо) билиш зарур. Болалар кийимини формалар ва модалар тобора кўпаяётганлиги катта ёшдаги кишилар кийимининг турлари ҳамда формалари кўпайиши билан чамбарчас боғлиқ. Ҳозирги болалар кийимининг асосий сифат кўрсаткичларидан бири унинг функционаллигидир. Кийимнинг функционаллиги умумий тушунча бўлиб, кийимнинг конструктив ва эстетик характеристикасини, унга кўйиладиган физиологик, социал ва технологик талабларни ўз ичига олади. Ясли ёшидаги болаларнинг кийимлари жуда эркин, ҳаракатланишни қийинлаштирмайдиган ва қулай бўлиши лозим. Чақалоқларнинг биринчи устки кийими – совуқ ўтказмайдиган, енгил, етарли даражада тўкис, енгсиз қоп кўрпадан иборат. Ич кийими – ползинка билан бирга кофточка ва кўйлак, кўпинча трикотаждан тикилади. Бола ўсиб катта бўлган сари унинг кийимларининг тури ҳам ўзгаради: комбинезон, куртка, плашч шулар жумласидандир. Мактабгача тарбия ёшидаги ўғил болаларга шим, кўйлак, куртка тавсия этилади. Ўғил болалар пальтосининг енг ўмизига ўтказиб тикиладиган ёки реглан бичимли енг бўлади: бархлар ўртадан тугмаланади. Чўнтакли ва белбандли бўлади. Мактаб ёшидаги болаларнинг кийимлари хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Мактаб болаларининг кийимлари гардеробини мактаб формасидаги ўқувчилар формаси билан бир қаторда, спорт кийимлари ташкил eтади. Мактаб ёшидаги болаларнинг пальтосини кокеткали, белбандли, поғонли қилиб тикиш, табиий ва сунъий чармдан безаш, хилма-хил шнур, металл тугма, тугма билан безатиш мумкин. Болалар кийими композицияси ва услуби жиҳатидан катта ёшдаги кишилар пальтосига ўхшайди. Тўғри бичимли пальто билан бир қаторда бели қисман ёпишиб турадиган бичимли пальтолар ҳам учрайди. Формалар икки гуруҳда: 3 дан 12 ёшгача ва 12 дан 18 ёшгача бўлган болалар гуруҳлари. 12 ёшгача бўлган давр модага бепарво қараладиган давр хисобланади. Бу гуруҳга мансуб болаларнинг кийимлари қулай, мақсадга лойиқ қилиб тикилиши билан бирга бадиий безатилади. 12 ёшдан катта болаларнинг кийимлари катта ёшдаги кишиларнинг кийимларига оз-оздан ўхшатила борилади. Болалар ич кийими енгил, қулай, ҳавони яхши ўтказадиган, иссиқ тутадиган, гигроскопик бўлиши лозим. Ич кийим боланинг эркин нафас олишига, баданда қоннинг ҳаракатланишига халакит бермайдиган бўлиши керак. Болалар кийими кундузи ёки кечаси кийилишига, мавсумга ҳамда боланинг ёшига қараб, турли газламалардан тикилади. Болалар кийимига ишлатиладиган газлама миқдори кийимнинг кенглиги ва узунлигига қараб белгиланади, бунда газламани икки букланган ҳолда бичилиши ва чок ҳақи ташлаб кетиш зарурлигини ҳисобга олиш керак, болаларни чиройли кийина билишга, кийимни авайлаб кийиш ва уни тоза тутишга ёшлигидан ўргатиш зарур. Агар кийимнинг бирор чоки сўкилган бўлса, ўз чок йўлидан машина чокида ёки қўл чокида кийимга мос рангли ип билан тикилади ва дазмолланади. Кийимнинг йиртилган, тешилган, кўйган, ситилган жойлари бўлса ямоқ солинади. Ямоқ солиш кийимнинг турига қараб, оддий ямоқ солиш, кийимнинг устидан ёки тагидан ямоқ қўйиб бажарилади. Йиртилган жойни мўлжаллаб, рангини мослаб ямоқ қирқиб олинади, ҳаммасини яхшилаб, текис қилиб дазмолланади. Ямоқни кийимдаги йиртиқ жойнинг тагига қилиб кўклаб тикилади. Йиртиқнинг атрофини қайчи билан тўғрилаб қирқиб чиқилади ва ичига қайириб четидан тикилади, сўнгра дазмолланади. Болалар кийимларини кўпинча йиртилган жойларини аппликация усулида ҳам беркитилади, бу кийимда безак сифатида қолади. Масалан, шимнинг тиззаси йиртилган бўлса, кўйлак енгининг тирсаги йиртилган бўлса, мана шу жойларга турли геометрик шакллар, барглар қирқиб олиниб, петля чок ёрдамида йиртилган жойнинг устига тикиб чиқилади. Бу ўз навбатида кийимнинг йиртилган жойини беркитиш билан бирга кийимда безак вазифасини ҳам бажаради. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 233 Технологии текстильной и легкой промышленности Юқоридаги морфологик ўзгаришларни инобатга олиб болалар кийими тикиш технологиясига катта эътибор бериш лозим, чунки уларнинг саломатлиги устидаги кийим сифати ва қулайлигига бевосита боғлиқ. Қуйида болалар баъзи бир кийим ассортименти технологиясига тўхталиб ўтамиз. Мактабгача ёшдаги қизчалар кўйлагининг асосий андоза чизмасидан фойдаланиб, турли фасондаги кўйлаклар бичиш ва тикиш мумкин. Бунда материалларни икки букланган ҳолда олинади ва унинг устига тежамкорлик билан кўйлак андоза жойлаштирилади, сўнгра кийим деталлари қирқиб олинади. Кийим тикиш жараёнида материалларнинг турига ва хоссасига эътибор берган ҳолда 0,5 дан 1 см гача чок ҳақи қўйиб тикилади. Кўйлакни тикиш кетма-кетлиги. Биринчи кўйлакнинг ёқа ўмизи ва олд қисмларига ишлов берилади, сўнгра елка чоклари билан орқа ёки ўмизи бириктирилади. Ён чоклар тикилади, енг ўрнатилади. Кўйлакнинг этак ва енг учларига ишлов берилади. Кўйлакни модасига кўра турли турлар, безаклар ва чўнтаклар бўлса, буларни чиройли ўрнатишга ҳам ўз навбатида эътибор берилади. Кўйлакни тикиб тайёр қилгандан сўнг уни пардозлаб, дазмоллаб кўйилади. Болалар кийимлари ёқали, ёқасиз бўлади. Кийимларни кийдирилган вақтида нуқсонлар топилиб қолади. Бундай нуқсонлар кийимнинг турли қисмларини бир-бирига нотўғри улаш, кийимни нотўғри олинган ноаниқ ўлчовларига асосланиб, тайёрланган андоза бўйича бичиш ҳамда гавда тузилишининг хусусиятларини эътиборсиз қолдириш натижасида келиб чиқиши мумкин. Бундай нуқсонлар кийимнинг орқага кетиб қолиши, кийимнинг кўкрак айланаси кенг ёки тор бўлиши, елка паст бўлганда енг ўмизида қия бурмалар ҳосил бўлиши каби нуқсонлар кузатилади. Қалинлиги ўртача бўлган газламадан тикилган кийимларда виточкалар ёқа ўмизи томон ётқизиб дазмолланади. Юпқа газламадан тикилган кийимда виточкалар икки томонга очиб дазмолланади. Юқоридагиларни инобатга олиб, болалар кийими технологиясини янада такомиллаштириш юзасидан илмий изланишлар олиб бориш мақсадга мувофиқ. Адабиётлар: 1. Мирзиёев Ш.М. “Янги Ўзбекистон Стратегияси” .Тошкент. 2021. 458 б. 2. Б.Аминов , Т.Тиловов Одам ва унинг саломатлиги. Т., “Ўқитувчи”. 1995й. 3. М.Жабборова Тикувчилик технологияси Т., «Ўқитувчи» 1989 й. 4. Х.Х. Камилова , С. Хамраева Тикув буюмларини конструкциялаш. Т., “Фан”.2003й. 5. Г. К. Хасанбоева Костюм ва мода тарихи. Т., “Ўзбекистон”. 2002й PAXTA TOLASINING SIFAT KO‘RSATKICHLARI TAHLILI 1Komilov Sh.R, 1Jurayeva G.R, 2Mamadaliyev N.V. 1Namangan to‘qimachilik sanoati instituti, 2Namangan davlat texnika universiteti.
Keywords: fiberHVI 900seedlintworking chamberribssawgin machineraw material rollershaft

Article Content

Paxta tozalash korxonalarida asosiy mahsulot tola bo‘lib, yigiruv uchun muhim omil hisoblanadi. Paxta to‘qimachilik klasterlariga qarashli bo‘lgan paxta tozalash korxonalarida paxta xomashyosiga beriladigan zarba kuchlari hamda paxtani ishqalanishda hosil bo‘ladigan kuchlari sababli tolalarning shikastlanishi paxtani dastlabki qayta ishlash jarayonidagi eng katta muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu muammolarni bartaraf qilish bo‘yicha mamlakatimizda juda katta ishlar olib borilmoqda va tadqiqotchilar tamonidan ilmiy ishlar qilinmoqda. Ammo bu qilinayotgan ishlar yetarli darajada emas [1]. Shularni hisobga olgan holda ushbu maqolada tolani jindan oldingi va jindan keyingi tola sifatining o‘zgarishi tadqiq qilindi. Tadqiqotda 4DP 130 rusumli arrali jindan oldingi hamda arrali jinda tola chiqish sifat ko‘rsatkichlarining bir qator xususiyatlari keltirilgan. Tolaning sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha laboratoriya tahlil natijalari bugungi kunda zamonaviy uskunalar yordamida aniqlanmoqda. Uster firmasi tomonidan paxta tolasi sifat ko‘rsatkichlarini aniqlovchi HVI (high volume instrument) tizimi jadallik bilan rivojlanib bormoqda [2]. Ushbu tizimning joriy etilishi paxta tolasi sifat ko‘rsatkichlarini yuqori aniqlikda va tezkor aniqlash imkoniyatlarini beradi. HVI tizimi dastlab paxta tozalash korxonalarida va sifatni aniqlash markazlarida foydalanilgan bo‘lsa, bugungi kunda to‘qimachilik sanoati korxonalarida ham keng qo‘llanilgan. HVI tizimi yordamida tolaning quyidagi xususiyatlari aniqlanadi: Micronare -(mic)- paxta tolasi namunasining havo o‘tkazuvchanligiga qarab tolaning ingichkaligi va pishib yetilganligini aniqlaydi. Paxta tolasining I va II navlari uchun ruxsat etilgan ko‘rsatkichi 3,5-4,9 hisoblanadi. 52% o‘zbek paxta tolasining mikroneyr ko‘rsatkichi shu intervalga kiradi. Yuqori o‘rtacha uzunlik – Upper Half Mean Length (UHM) – tekshirilayotgan namuna massasining yarmini tashkil etiluvchi eng uzun tolalarning o‘rtacha uzunligi bo‘lib dyumda o‘lchanadi [3]. Shtapel uzunlik – tolaning uzunligidir. Uzunlik bo‘yicha birxillik indeksi – tolalarning o‘rtacha uzunlikka nisbati bilan belgilanadi. Birxillik indeksi 80 foizdan yuqori bo‘lishi kerak. O‘zbek paxtasining birxillik indeksi 83,3 foizni tashkil qiladi. Bundan tashqari, HVI tizimida kalta tolalar indeksi, nur qaytarish koeffitsiyenti, sarg‘ishlik darajasi, tresh kod, solishtirma uzilish kuchi, uzilishdagi uzayish kabi tahlillar o‘tkaziladi. O‘zbek paxtasining mikroneyr bo‘yicha kamchiliklaridan biri, qabul qilingan 3,5-4,9 intervalda bo‘lsa-da, lekin tola mikroneyrining o‘rtacha qiymati 4,6-4,7 bo‘lgan seleksion navlar yaratilmoqda va tadbiq etilmoqda. Chet el seleksionerlari oldida sug‘oriladigan maydonlar uchun mikroneyr ko‘rsatkichining eng optimal o‘rtacha qiymati 4,3 qilib hamda o‘rta tolali paxtaning uzunligi 3-4 tipga mansub bo‘lgan navlarni yaratish vazifasi qo‘yilgan [4]. O‘lchash uchun O‘zDST 614 ga binoan tanlab olingan namunalar 6,75% dan 8,25% gacha namlikning massaviy nisbatigacha ega bo‘lishi kerak. HVI tizimi bo‘yicha namunalarni talabdagi namlik darajasiga yetkazib, o‘lchashdan avval ularni shu maqsadda qo‘llaniladigan namlikni me’yoriga yetkazuvchi tezkor uskunada, yoki yuqorida ko‘rsatilga standart iqlim sharoitlarida 24 soat mobaynida saqlash kerak [5]. HVI 1000 tizimida o‘lchashlarni olib borish uchun namuna massasi (10+ -1,5) gr bo‘lishi kerak. Agar mikroneyr ko‘rsatkichi 2,0 dan past yoki 7,0 dan yuqori bo‘lsa monitorda “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 235 Технологии текстильной и легкой промышленности Nedopustimiy mikroneyr (no‘maqul mikroneyr) yozuvi paydo bo‘ladi. Bunday holatda o‘lchash amali qaytadan bajariladi. Paxta xomashyosining tolalarini HVI tizimida tolaning uzunligi, uzunlik bo‘yicha bir xillik, pishiqlik, uzalishdagi uzayish, tolaning ingichkaligi va pishib yetilganligi, rangi hamda ifloslanish ko‘rsatkichlari bo‘yicha tajribalar o‘tkazildi. Tajribalarni “Namangan To‘qimachi cluster” MCHJ ga qarashli “To‘raqo‘rg‘on paxta tozalash” korxonasida Andijon-36 seleksion navida olingan natijalar bo‘yicha quyidagi jadvallar shakllantirildi [6, 7]. 1-jadval. Arrali jindan oldin olingan namunalar № Mic Str Len Unf SFI Elg Cnt Area CG Rd +b 1 4,6 32,6 1,21 84,1 <3,5 7,0 29 0,9 31-1 76,8 8,5 2 4,6 34,1 1,20 87,0 <3,5 6,2 22 0,7 31-2 75,9 8,5 3 4,5 34,1 1,19 85,4 <3,5 6,0 27 0,9 31-1 77,1 8,5 4 4,6 30,7 1,18 85,8 <3,5 5,8 26 0,9 31-3 77,0 8,7 5 4,7 29,3 1,18 84,5 5,0 7,0 28 0,8 41-3 75,9 8,8 6 4,5 31,6 1,17 84,4 4,1 6,4 34 1,2 31-1 73,8 8,7 7 4,5 33,9 1,20 85,2 <3,5 5,9 12 0,4 31-1 76,9 8,4 8 4,6 34,4 1,19 86,4 4,0 5,8 8 0,3 31-1 77,0 8,3 9 4,5 30,9 1,18 86,1 4,4 6,0 23 0,7 31-4 75,9 8,6 1-jadvaldan bizga ma’lum bo‘ldiki, 4DP -130 rusumli arrali jindan oldingi olingan namunalar bo‘yicha mikroneyr ko‘rsatkichi (Mic) eng yuqori ko‘rsatkich olingan natijalar ichida beshinchi marotaba o‘tkazilgan tahlil natijasida yuzaga keldi - 4.7, eng past ko‘rsatkichi esa uchinchi marta o‘tkazilgan tahlil natijasida 4.5 bo‘lganini ko‘rishimiz mumkin [8 ,9]. 1-rasm. Arrali jindan oldingi olingan natijalarning grafik ko‘rsatkichlari Solishtirma uzilish kuchi (Str) olingan 9 ta namunani ichida 8-marotaba olingan natija eng yuqorisi 34.4 (HVI Calibration cotton) gc/teks, eng pastki ko‘rsatkich beshinchi marta o‘tkazilgan tajribada 29.3 gc/teksga teng bo‘ldi, yuqori o‘rtacha uzunlik (Len) eng kam sifat ko‘rsatkichi oltinchi marta o‘tkazilgan tajribada eng past ko‘rsatkich 1.17 dyum va eng yuqori ko‘rsatkich esa birinchi o‘tkazilgan tajribada 1.21 dyum ekanligi aniqlandi. Uzunlik bo‘yicha birxillik indeksi (Unf) eng past ko‘rsatkichi 84.1 foiz bo‘lib bu natija birinchi tajribada aniqlandi, eng yuqori ko‘rsatkich esa 87 foizligi ikkinchi o‘tkazilgan tajribada keltirilgan. Kalta tolalar indeksi (SFI) eng yuqorisi beshinchi marta o‘tkazilgan tahlil natijasida 5 foiz, eng pasti esa birinchi va to‘rtinchi tajribalar natijasida bir xil ko‘rsatkich ekanligi, ya’ni 3.5 foizdan bo‘lganini aniqladik. Uzilishdagi uzayishi (Elg) eng yuqori ko‘rsatkichi birinchi va “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 236 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари beshinchi tajribalarda bir xil ko‘rsatkich 7.0 foiz, eng past ko‘rsatkichi to‘rtinchi va sakkizinchi tajriba natijasida 5.8 foiz bo‘lganligi tajribalar natijasida keltirilgan [10, 11]. Iflos aralashmalar soni (Cnt) birinchi tajriba natijasida eng kam ko‘rsatkichi sakkiztaligi aniqlandi, eng yuqori ko‘rsatkichi o‘ttiz to‘rt ekanligini oltinchi tajriba natijasida aniqlashga erishdik [12]. 2-jadval. Ko‘rsatkichlarni taqqoslash O‘rtacha kvadratli farq, ko‘pi bilan 1 Mikroneyr ko‘rsatkichi (Mic) 4,6 0,07 1,55 2 Solishtirma uzunlik kuchi (Str) 32,4 1,85 5,72 3 Yuqori o‘rtacha uzunlik (Len) 1,19 0,01 1,07 4 Uzunlik bo‘yicha birxillik indeksi (Unf) 85,4 0,98 1,15 5 Kalta tolalar undeksi (SFI) 3,5 0,96 27,52 6 Uzilishdagi uzayishi (Elg) 6,2 0,47 7,61 7 Iflos aralashmalar soni (Cnt) 23 8,32 35,82 8 Iflos aralashmalar maydoni (Area) 0,8 0,27 36,31 9 Rang bo‘yicha kod (CG) 31-2 10 Nur qaytarish koeffitsiyenti (Rd) 76,3 1,06 1,39 Ruxsat etilgan sistemali xatolik, ko‘pi bilan № Ko‘rsatkich o‘lchov birligi O‘lchov Iflos aralashmalar maydoni (Area) yuqori ko‘rsatkichi 1.2 % oltinchi marta o‘tkazilgan tajribada keltirilgan bo‘lib, quyi ko‘rsatkichi esa 8-tajriba natijasida 0.3 % ekanligini ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi. 2-rasm. Arrali jindan oldingi olingan natijalarning grafik ko‘rsatkichlari Rang bo‘yicha kod (CG) eng yuqori ko‘rsatkichi 41-3 ga teng ekanligini beshinchi tajribada isbotlandi. Quyi ko‘rsatkich esa birinchi,uchinchi,oltinchi,yettinchi va sakkizinchi tajribalarda bir xil natija 31-1ga teng ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Nur qaytarish koeffitsiyenti (Rd) sinalayotgan paxta tolasi namunasi yuzasidan qaytgan yorug‘lik miqdori eng yuqorisi uchinchi tajribada keltirilgan bo‘lib ko‘rsatkich miqdori 77.1 ni tashkil etdi. Eng pasti esa 73.8 bo‘lganini kuzatdik hamda sarg‘ishlik darajasi (+b) quyi ko‘rsatkichi sakkizinchi marotaba o‘tkazilgan tajriba davomida 8.3 bo‘lganligini, yuqori ko‘rsatkich 8.8 natija bo‘lganini beshinchi tajribada keltirilgan. Yuqoridagi 1.1-jadvalda keltirilganlarni barchasini hisoblab o‘rtacha qiymatni oldik va quyidagi 1.2-jadval hosil bo‘ldi [13]. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 237 Технологии текстильной и легкой промышленности Yuqoridagi 1.2-jadvalda 4DP 130 arrali jindan oldingi paxtaning tolalarini qo‘lda chigitidan ajratib HVI tizimida 9 marta tekshirib ko‘rilgan natijalarning (1.1-jadval) o‘rtacha qiymatini oldik. Yuqoridagi tekshirilgan Andijon 36 seleksion navdagi paxtani 4DP 130 arrali jinda chigitdan ajratib olingan toladan olingan namunani ham HVI tizimida sifat ko‘rsatkichlari aniqlandi. Bunda ham tolani chigitdan qo‘l yordamida ajratib olib 9 marotaba tekshirildi hamda quyidagi 3-jadval shakllantirildi [14]. 3-jadval Chigitdan ajratib olingan toladan olingan namunaning HVI tizimida sifat ko‘rsatkishlari № Mic Str Len Unf SFI Elg Cnt Area CG Rd +b 1 4,5 32,0 1,13 85,6 4,5 6,7 22 0,2 31-1 77,7 8,8 2 4,5 32,2 1,13 84,6 6,4 6,1 11 0,1 31-1 77,6 8,6 3 4,6 32,6 1,17 84,6 6,8 6,5 16 0,2 31-4 74,5 9,2 4 4,5 31,7 1,16 84,1 5,4 6,0 16 0,2 31-3 75,1 9,2 5 4,4 32,2 1,14 85,5 6,0 6,1 15 0,1 31-4 75,4 9,0 6 4,5 28,3 1,13 85,1 6,6 6,3 16 0,2 31-4 75,2 8,8 7 4,5 33,9 1,15 83,9 6,8 6,8 18 0,2 31-4 76,1 8,6 8 4,5 28,8 1,12 84,1 7,7 5,9 8 0,1 21-4 78,1 9,1 9 4,5 34,4 1,16 84,5 5,3 6,9 9 0,1 21-4 77,9 9,1 Yuqoridagi 4DP-130 rusumli arrali jindan chiqqan tolaning sifat ko‘rsatkichlarini ham HVI tizimida tekshirishlar natijasida mikroneyr ko‘rsatkichi (Mic) tolaning ingichkaligi va pishib yetilganlik tavsifi eng yuqorisi uchinchi marotaba o‘tkazilgan tajriba natijasida ya’ni 4.6, eng past ko‘rsatkichi esa beshinchi marotaba o‘tkazilgan tajriba natijasida 4.4 bo‘lganini ko‘rishimiz mumkin. Solishtirma uzunlik kuchi (Str) paxta tolasining pishiqlik darajasi eng yuqori ko‘rsatkich to‘qqizinchi marotaba o‘tkazilgan tajriba natijasida 34,4 gc/teks, eng past ko‘rsatkich esa 28.8 gc/teks bo‘laginini 8- tajriba natijasida ko‘rdik. 3-rasm. Arrali jindan chiqqan toladan olingan natijalarning grafik ko‘rsatkichlari Yuqori o‘rtacha uzunlik (Len) 1.12 dyumga teng ekanligini 8-tajribada aniqladik. 3tajribada esa eng yuqori natija1.17 dyumgacha bo‘lgani aniqlandi. Uzunlik bo‘yicha birxillik indeksi (Unf) 85.6 foiz eng yuqori ko‘rsatkichdan 83.9 foiz quyi ko‘rsatkich ekanligi aniqlandi. Kalta tolalar indeksi (SFI) eng yuqorisi 7.7 mm, eng pasti esa 4.5 mm ekanligini aniqladik. Instrumental tizimdagi dinamometrda tolaning foizlarda ifodalanadigan uzilishdagi uzayish (Elg) “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 238 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари quyi ko‘rsatkich 5.9 foiz, yuqori ko‘rsatkich 7.9 foizgacha, iflos aralashmalar soni (Cnt) 8 tadan 30 tagacha bo‘lganini, iflos aralashmalar maydoni (Area) 0.1 % dan 0.2 % gacha bo‘lganini ko‘rishimiz mumkin [15]. Rang bo‘yicha kod (CG) 21-4 quyi ko‘rsatkich bo‘lsa yuqori ko‘rsatkich 31-4 ekanligi aniqlandi. Nur qaytarish koeffitsiyenti (Rd) sinalayotgan paxta tolasi namunasi yuzasidan qaytgan yorug‘lik miqdori eng yuqorisi 78.1 eng pasti esa 74.5 bo‘lganini kuzatdik hamda sarg‘ishlik darajasi (+b) eng quyi darajasi 8.6 dan yuqori darajasi 9.2 ga teng bo‘lganini ko‘rdik. 3-jadvalni tahlil qildik va 9 marotaba o‘tkazgan namunalarimizning o‘rtachasini hisoblab 4jadvalni shakllantirdik. 4-jadval HVI tizimida aniqlangan 4DP-130 arrali jindan chiqqan paxta tolasining sifat ko‘rsatkichlari O‘rtacha kvadratli farq, ko‘pi bilan 1 Mikroneyr ko‘rsatkichi (Mic) 4,5 0,05 1,11 2 Solishtirma uzunlik kuchi (Str) 31,8 2,04 6,43 3 Yuqori o‘rtacha uzunlik (Len) 1,14 0,02 1,52 4 Uzunlik bo‘yicha birxillik indeksi (Unf) 84,7 0,61 0,73 5 Kalta tolalar indeksi (SFI) 6,2 0,97 15,74 6 Uzilishdagi uzayishi (Elg) 6,4 0,37 5,82 7 Iflos aralashmalar soni (Cnt) 15 4,48 30,75 8 Iflos aralashmalar maydoni (Area) 0,2 0,05 33,88 9 Rang bo‘yicha kod (CG) 31-3 9 Nur qaytarish koeffitsiyenti (Rd) 76,4 1,42 1,86 10 Sarg‘ishlik darajasi (+b) 8,9 0,24 2,68 2-jadvalda paxtani 4DP-130 arrali jindan oldingi tolani sifat ko‘rsatkichlarni HVI tizimida aniqlab olingan natijalarning o‘rtacha qiymati keltirilgan. So‘ngra 4-jadvalda 4DP-130 arrali jindan keyin chiqqan paxta tolasining sifat ko‘rsatkichlari HVI tizimida aniqlangan. Bu 2-jadval hamda 4jadvaldan bizga 4DP-130 arrali jindan oldingi jarayonida paxtaning tolasiga qanchalik darajada sifatiga ta’sir qilishini aniqladik va bu asosda 1- va 2- rasmlardagi grafiklar yasaldi. Ruxsat etilgan sistemali xatolik, ko‘pi bilan № Ko‘rsatkich o‘lchov birligi O‘lchov 4-rasm. Arrali jindan chiqqan toladan olingan natijalarning umumiy grafigi “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 239 Технологии текстильной и легкой промышленности Xulosa.Yuqoridagi tahlil natijalari asosida HVI 900 tizimida jinlashdan oldingi tolaning sifat ko‘rsatkichlari bilan bir qatorda arrali jindan keyin chiqqan tolaning O‘zDST talablariga mos kelganligi va jahon standartlari talablari bo‘yicha o‘zaro solishtirma farqi olingan natijalar asosida jadvallar va grafiklar asosida shakllantirildi. Paxta tolasidan olingan natijalar bo‘yicha davlat standartlariga solishtirishimiz natijasida bir qator o‘zgarish jarayonlari sodir bo‘lganini ko‘rdik. Tolaning mikroneyr ko‘rsatkichi O‘zDST620-Paxta tolasi. Chiziqli zichlik va mikroneyr ko‘rsatkichini aniqlash usullaridagi ko‘rsatkichlar bilan to‘liq mos kelganligi va sifat darajasi yuqori ekanligini biz o‘tkazgan tahlil natijasida aniqlandi. Qolgan tahlil natijalari ham O‘zDST 619,O‘zDST 625 kabi davlat standartlari talabiga mos ekanligini aniqladik

References (16)

  1. 1. H.T.Axmedxodjayev, A.M.Salimov, T.O.To‘ychiyev. Tabiiy tolalarni dastlabki ishlash texnologiyasi.Vodiy media. Namangan, 2020.
  2. 2. A.Salimov. Paxtaga dastlabki ishlov berish.T.Bilim, 2005.
  3. 3. Improving Fiber Quality Output by Improving the Roll Box of the Gin Saw S Akramjon, I Sardorbek, K Shukhratjon - Engineering, 2023
  4. 4. Analysis of the influence of damaged seeds on the abrasion of working surfaces. A Sarimsakov, S Isroilov, K Shukhratjon - Finland International Scientific Journal of Education …, 2023.
  5. 5. Sh. Komilov, M Joraeva. A. Sarimsakov, R. Muradov.(2023). Analysis of the quality indicators of the seed separate from the fiber after spinning. Research Focus, Uzbekistan, 2 (4).
  6. 6. Influence of the Ginning Process on the Quality of Raw Cotton. M Nodirbek, K Shukhratjon, A Khamit - Engineering, 2021.
  7. 7. Modeling of the Process of Interaction of the Saw Cylinder with the Raw Material in the Process of Ginning. A Sarimsakov, R Muradov, B Mardonov - TEST Engineering and Managemant (Scopus) May 2020.
  8. 8. Movement Differential Equation of Seed Roller Which Has Been Installed Stake Accelerator on the Roll Box of Gin Machine. Engineering, 10, 521-529. S. Akramjon, M. Rustam, U. Akmal, K. Dilmurat
  9. 9. Саримсаков А.У., Қосимжонов С.Н. "Аррали жин ишчи камерасидаги хомашё валигининг ҳолати." Research Focus 1.2 (2022): 13-16.
  10. 10. Rokhmonov, Durbek, and Akramjon Sarimsakov. "Theoretical study of the process of separation of hairless seeds from seed fibre." Conferencea (2022): 14-18
  11. 11. Eraliyev, Doniyor, Abror Abdullayev, and Akramjon Usmanovich Sarimsakov. "Product Quality’s Analysis by Improving Cotton Cleaning Technology." (2022).
  12. 12. Rokhmonov, Durbek, and Akramjon Sarimsakov. "Theoretical Study of the Movement Process of Destroyed Seeds and Fiber in the New Construction Saw Gin Working Camera.
  13. 13. Ortikova, Kamola, Akmal Umarov, and Maftuna Inamova. "Increasing The Efficiency of Saw Ginning Technology." The American J. of Engineering and Technology 5.10 (2023): 12-27.
  14. 14. Rahimov Fayzullo, et al. "Increase the efficiency of the stamping device by installing a router in the working chamber." AIP Conference Proceedings. Vol. 2789. No.
  15. 1. AIP Publishing, 2023.
  16. 15. Rustam, Muradov, Isakhanov Khamidullo, and Khosimov Khusanboy. "Methods for Reducing Seed Damage in the Technological Process of Cotton Processing." Engineering 14.03 (2022): 119-130. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 240